Örstutt um málsmeðferð

Málsmeðferð hefst með því að fjármálaráðherra er tilkynnt að óbyggðanefnd hafi ákveðið að taka tiltekið landsvæði til meðferðar og honum veittur frestur til að lýsa kröfum ríkisins um þjóðlendur á svæðinu. Þegar kröfur fjármálaráðherra liggja fyrir gefur óbyggðanefnd út tilkynningu og skorar á þá er telja til eignarréttinda eða annarra réttinda á því svæði sem ríkið gerir kröfu til, að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd innan tiltekins frests. Að lokinni opinberri kynningu á öllum þeim kröfum sem borist hafa á viðkomandi svæði er svæðinu skipt í mál og boðað til fyrstu fyrirtöku. Málið er síðan tekið fyrir eins oft og þörf er á, frekari gögn lögð fram og leitast við að skýra það að öðru leyti. Loks fer fram aðalmeðferð. Fyrirkomulag aðalmeðferðar hjá óbyggðanefnd er almennt með þeim hætti að farið er á vettvang undir leiðsögn heimamanna og fer það eftir umfangi viðkomandi máls hvort vettvangsferð stendur í einn eða tvo daga. Að vettvangsferð lokinni eru svo teknar skýrslur af aðilum og vitnum og loks er málið flutt munnlega. Því er hagað þannig að aðalmeðferð fari fram eins nálægt vettvangi hvers máls og mögulegt er bæði til þess að óbyggðanefnd geti notið aðstoðar heimamanna við að upplýsa málið og til þess að heimamenn eigi þess kost að fylgjast með því sem fram fer. Að lokinni aðalmeðferð er málið tekið til úrskurðar og úrskurður kveðinn upp í kjölfarið.

Hér fer á eftir nánari lýsing á einstökum þáttum málsmeðferðar.

Svæði tekið til meðferðar

Einstök landsvæði eru tekin til meðferðar hjá óbyggðanefnd með tvennum hætti:

Ríkinu veittur frestur til að setja fram kröfur

Fjármálaráðherra fer með fyrirsvar fyrir hönd ríkisins og stofnana á vegum þess í málum fyrir óbyggðanefnd. Ráðherra er tilkynnt um ákvörðun óbyggðanefndar og veittur þriggja til sex mánaða frestur til að lýsa kröfum ríkisins um þjóðlendur á viðkomandi svæði. Samhliða kröfum skal leggja fram þær heimildir og gögn sem ríkið byggir rétt sinn á. Á vegum fjármálaráðherra starfar ráðgefandi nefnd um þjóðlendumál (stundum kölluð "þjóðlendunefnd") sem hefur það hlutverk að undirbúa málið af hálfu ráðuneytisins.

Kallað eftir kröfum annarra

Þegar kröfulýsing ríkisins liggur fyrir gefur óbyggðanefnd út tilkynningu og lætur birta í Lögbirtingablaðinu og dagblaði. Þar er gerð grein fyrir kröfugerð ríkisins og skorað á þá sem telja til eignarréttinda á því svæði sem ríkið gerir kröfur til, að lýsa kröfum sínum fyrir óbyggðanefnd innan tiltekins tíma (3-6 mánaða). Samhliða kröfum sínum skulu aðilar leggja fram þær heimildir og gögn sem þeir byggja rétt sinn á. Tilkynningunni er þinglýst á þær eignir á svæðinu sem skráðar eru í þinglýsingabók hjá viðkomandi sýslumannsembætti.

Kröfulýsing fjármálaráðherra ásamt fylgigögnum eru send sýslumönnum og sveitarfélögum auk þess sem kröfulýsingar eru birtar á heimasíðu óbyggðanefndar.

Undirbúningur málsaðila.

Kynning á lýstum kröfum

Að loknum fresti gefur óbyggðanefnd út yfirlit yfir lýstar kröfur (kröfuskrá) ásamt uppdrætti (kröfulínukorti). Þessi gögn liggja frammi á skrifstofu viðkomandi sýslumanns/sýslumanna í að minnsta kosti einn mánuð. Athugasemdir skulu hafa borist nefndinni innan sjö daga frá þeim degi er kynningu lauk.

Rannsóknarskylda óbyggðanefndar

Málsmeðferð óbyggðanefndar einskorðast ekki við þau gögn sem aðilar leggja fram heldur ber nefndin einnig sjálfstæða rannsóknarskyldu. Í henni felst skylda til að hafa frumkvæði að því að afla heimilda og gagna um eignar- og afnotaréttindi yfir því landsvæði sem til meðferðar er og framkvæma rannsóknir og athuganir um staðreyndir og lagaatriði sem þýðingu hafa fyrir niðurstöðu í einstökum málum. Markmiðið er að tryggja sem best að rétt niðurstaða fáist um einstök álitaefni. Til að fullnægja þessari skyldu sem best nýtur óbyggðanefnd aðstoðar Þjóðskjalasafns Íslands og fleiri aðila varðandi gagnaöflun og skjalarannsóknir.

Nánar um rannsóknarskyldu óbyggðanefndar.

Þá segir í þjóðlendulögum að komi það fram við meðferð máls að aðili, sem kann að telja til eignarréttinda, hafi ekki lýst kröfum sínum skal óbyggðanefnd hafa frumkvæði að því að kanna hvort hann falli frá tilkalli, en ella gefa honum kost á að gerast aðili máls.

Sáttaumleitan

Óbyggðanefnd leitar sátta með aðilum nema telja verði að sáttatilraun verði árangurslaus.

Málflutningur

Fyrir óbyggðanefnd fer fram málflutningur. Hann er að meginreglu skriflegur. Óbyggðanefnd getur þó ákveðið eða heimilað að fram fari munnlegur málflutningur og sönnunarfærsla og er jafnan svo við aðalmeðferðir.

Úrskurður

Máli fyrir óbyggðanefnd lýkur með úrskurði. Sá úrskurður er endanleg afgreiðsla innan stjórnsýslunnar og verður því ekki kærður til ráðherra sem æðra stjórnvalds. Sá sem vill ekki una úrskurði óbyggðanefndar getur hins vegar höfðað einkamál innan sex mánaða frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs sem útdráttur úr úrskurði er birtur í.

Úrskurðir óbyggðanefndar eru birtir á eftirfarandi hátt:

  • fyrir þeim aðilum sem lýstu kröfum
  • fyrir þeim sem úrskurðað er að eigi réttindi á viðkomandi svæði
  • í Lögbirtingablaði (útdráttur ásamt uppdrætti)
  • í skýrslu óbyggðanefndar
  • á vefsíðum óbyggðanefndar

    Að auki hefur óbyggðanefnd frumkvæði að því að þinglýsa úrskurðum sem fela í sér eignarheimildir. Þinglýsingar- og stimpilgjöld eru ekki innheimt af slíkum skjölum.